Apri il menu principale
Lombard Occidental Quel articul chì l'è scrivüü in Lumbard ucidental, cun l'urtugrafia ünificada.



Cuntegnüü

DefiniziunModifica

La geugrafia l'è la scienza che la stüdia e la descriv la süperfis de la Tera insema cun tücc i fenomen che ghe süceden de sura; in de la definiziun l'è cumpresa dunca anca la sucietà ümana. In del sò significaa püsee largh la geugrafia la cuntegn dunca un muntun de alter scienz, cume per esempi la biulugia, la geulugia, la fisica, la storia, la pulitiga, l'agrunumia, l'eculugia.
Di stüdi geugrafigh a vegnen föra di espert, che se rapresenten cunt i strüment de la cartugrafia, che la permet de met in evidenza tücc i diferent fenomen particular che salten föra.

       

StoriaModifica

 
Tulumee, geograf grech del II secul d.C.

La geugrafìa l'è una scienza antíga; adiritüra dii pupülazziun antighissem, cumè i Egizzian e i Caldée, han pensaa də bütá gjo una rəpresentazziun də la Tèra e dii stèll. Dii prugrèss ülteriuur hin vegnüü cunt i greech (l'è staa pròpi un greech, Eratòsten a scriif el libər c'al sə intitulava Geugrafía) prima e cunt i rumàn dəspöö, anca se la geugrafía l'era amò ferma al cuncètt də rəpresentazziun dəl muund. In də chel perìud chì l'ünich persunagg də una certa impurtanza l'è staa el Tulumeu, un grech dəl II secul dəspöö Criist.

Cunt i invasiun barbàrich e l'inflüenza də la Gjesa Catòlica la geugrafìa (in uçideent) l'ha faa un mücc də pass indréé; a hin staa i Áreb a tegní-la in vida, e anzi han cumenzaa a fá mesürazziun e calcul.

Cun Galileu e Cupèrnich, invers la fin də l'Etaa də mezz, anca in Europa la geugrafìa l'ha rəcumenzaa a desvelupá-s, e in dəl XVI secul han cumenzaa a vedè-s i prim cart geugràfich mudern (pər esempi, Mercatuur in dəl 1569 l'ha tiraa föör una carta cunt una prujezziun cilìndrica).

In dəl XIX secul la nass la geugrafìa muderna, e cumenzen a multiplicá-s i specjalisazziun; in di chij han chì cumenzen anca i esplurazziun scientìfich urganisaa, pər esempi də part də von Humboldt e Ritter. La cressüda də la geugrafìa muderna l'è nada inaanz anca pər el XX secul, fina cə i geògraf də tütc el muund s'hin decidüü e han fundaa l'Üniun Geugràfica Internaziunala.

I broch de la geugrafiaModifica

I broch principaj de la geugrafia a hinn:

       
Biugeugrafia Climatulugia & paleuclimatulugia Geugrafia di cost Geugrafia ambientala & Gestiun ambientala
       
Geudesia Geumurfulugia Glaciulugia Idrulugia & Idrugrafia
       
Eculugia del paesagg Uceanugrafia Pedulugia Paleugeugrafia
 
Scenza del Quaternari


Geugrafìa fìsicaModifica

In də chela bròca chì hin cumprees tütc i stüdi geugràfich cə hin püssée spustaa invers l'ambieent natüraal.

  • Geumurfulugía: l'è la scienza cə la stüdia in manera püssée dirèta la süperfiss də la Tèra, sia cumé cunfigürazziun cə cumé evulüzziun.
  • Climatulugía: la cjapa in esàm el clima, sərìa a dí i andameent də la cumpuneent atmusfèrica də la Tèra.
  • Biugeugrafía: la stüdia la distribüzziun dii viveent in sü la Tèra e i maneer cə sə rəpòrten cun l'ambieent induuf cə víven.
  • Pedulugía: la stüdia i teréen, cusa hin, cumè s'hin furmaa, la sò distribüzziun.


Geugrafìa ümanaModifica

I argümeent stüdiaa də la Geugrafìa ümana tenden inveci invers la cumpuneent ümana e cumprenden: