Ortograféa del Dücat

Chest artícol a l'è scricc in Bergamàsch, ortograféa del Dücat Lombard oriental


I póche régole per lès sènsa problémi la graféa bergamasca, segónd ol üso consolidàt del Dücàt de Piassa Püntida

  • é e ó i gh’à la sunada strécia (la mél, la móda)
  • è e ò i gh’à la sunada larga (la pèl, la bògia)
  • ö l’è öna vocàl che la suna cóme e+o metide ‘nsèma (ol föm)
  • ü l’è öna vocàl che la suna cóme i+u metide ‘nsèma (la stüa)
  • ï l’è öna vocàl che la suna quase cóme dò i, i+½ i (schïàt)
  • cc e gg in fì de paròla l’è la “c” palatàl (còcc, corègg) e la se lès /i/ quand la paròla, che la é de dré, l’è öna consonànt (töcc quàter)
  • gh, ch in fì di paròla i gh’à la sunada gütüràl surda /k/ (lagh, sèch)
  • s tra dò vocài la gh’à la sunada sonòra, o dólsa (rösa)
  • ss tra dò vocài la se lès mia cóme la èsse ‘ndopiada de ‘l italià masso=ü sass gròss, ma cóme öna èsse sèmpe con sunada surda (róssa, cassa)
  • s-c i se lès desligàcc, ü dòpo l’óter: s surda e, dòpo, c palatàl (i s-cècc)
  • z al prensépe de paròla o dòpo öna consonànt la suna cóme öna èsse dólsa (zét, garza)
  • b, d, v in fì de paròla i se lès con sunada surda, e i deènta /p, t, f/ (piómb /piómp/, mónd /mónt/, öv /öf/)


La quistiù de l’ ”èsse” Francìtus

Dòpo ì facc ol inventare
di vocài del silabare,
mè afrontà la gran quistiù
de chèl èsse zögatù
che quach vólte, per esèmpe,
se l’ fà dópe e, di ólte, sèmpe.
L’ èsse, issé cóme se l’ varda,
l’è de rassa ‘mpó bastarda,
se sà mai cóme l’ ragiuna:
di ólte l’ bófa, di ólte l’ suna.
1° Se l’è ‘n mès a dò vocài:
dópe l’bófa ‘nfina mai.
(béssa, lassa, róssa, slissa,
clòssa, cassa, stròssa, schissa)
2° Sèmpe: o l’bófa o l’è ün incànt
tra vocàl e consonànt;
ma tra chèsta e la vocàl,
l’è ü bofà de temporàl.
(pèsta, masna, mès-cia, pènsa,
pasta-cónsa, disna, sènsa)
3° Sèmpe: l’suna e l’se ‘nsöchèra
tra vocài, quando i l’la ‘nsèra.
(basa, rösa, odiusa, scüsa,
pisa, intasa, sfrósa, brüsa)
4° Ma però, de comediànt:
se l’gh’à apröf la consonànt,
lü l’invèrsa la gambèta
l’èsse dóls a l’dientà zèta.
(sónza, vènze, pianze, ranze,
manze, spónze, strènze, franze)


5° Zèta amò quando l’carènsa
la paròla che ‘ncomènsa;
(zösegn, zald, zenöcc, zenzìa,
zöch, zibébo, zónta, zia)
6° Ma èsse sèmpe se l’rampina
con d’ü bóf la parolina.
(scöde, sólcc, sorà, scarsèla,
sbare, s-ciòpe, sdöge, stèla)
Fina ché l’è de popó.
Pò l’comènsa i gratacó
Quando l’ èsse l’gh’à a tracòla
töta quanta la paròla:
perché quando l’è ‘n finàl,
dópe o sèmpe, l’bófa ‘nguàl
7° Però, dópe, l’isganassa
quando, amò de la sò rassa
i è i paròle che ghe è dré,
con dét l’èsse dópia a’ lé:
metém gròss che l’ diènta gròssa,
o strigòss che l’istrigòssa.
(pass-passine, tóss-tossèta,
giàss-giasséra, béss-bissèta)
8° Sèmpe, ‘nvéce, l’té a tütéla
la piö dólsa parentéla :
ciapa ‘l nas che l’vé nasì,
müs : müsì, gós : gósatì.
(lüs-lüsèta, amìs-amisa,
crus-crusèta, intìs-intisa)
9° In di vèrbi al riflessìv
sèmper sèmpe se l’iscrìv.
(compatìs e contentàs,
rimbambìs e pò... rangiàs)

RiferimènccModifica